حوادث ۱۸ تیر ۱۳۷۸ و حمله به کوی دانشگاه تهران از مهمترین رخدادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران به شمار میرود. این رویداد نهتنها نقطه عطفی در جنبش دانشجویی ایران بود، بلکه تأثیر عمیقی بر فضای سیاسی، امنیتی و اجتماعی کشور گذاشت.
با گذشت بیش از ۲۷ سال، هنوز درباره نقش نهادهای امنیتی، نیروهای انتظامی، لباسشخصیها و فرماندهان نظامی آن زمان اختلافنظر وجود دارد. یکی از نامهایی که همواره در این بحث مطرح میشود، محمدباقر قالیباف است. اما آیا او فرمانده حمله به کوی دانشگاه بود؟ نقش واقعی او چه بود؟
آغاز بحران
در ۱۷ تیر ۱۳۷۸، روزنامه «سلام» به حکم دادگاه توقیف شد. این تصمیم با اعتراض دانشجویان دانشگاه تهران روبهرو شد. اعتراضها ابتدا در محوطه دانشگاه برگزار شد، اما بامداد ۱۸ تیر نیروهای انتظامی به همراه گروههایی از لباسشخصیها وارد خوابگاه کوی دانشگاه شدند.
در این حمله اتاقهای دانشجویان تخریب شد، دهها نفر مجروح شدند و عزتالله ابراهیمنژاد جان خود را از دست داد. شمار دقیق کشتهشدگان و بازداشتشدگان همچنان محل اختلاف است و برخی سازمانهای حقوق بشری آمارهایی بالاتر از آمار رسمی ارائه کردهاند.
محمدباقر قالیباف در آن زمان چه مسئولیتی داشت؟
یکی از مهمترین نکات تاریخی این است که در تیرماه ۱۳۷۸، محمدباقر قالیباف فرمانده نیروی هوایی سپاه پاسداران بود.
او در آن زمان فرمانده نیروی انتظامی نبود؛ این سمت را حدود یک سال بعد، در سال ۱۳۷۹، بر عهده گرفت.
بنابراین از نظر مسئولیت سازمانی، فرمانده عملیات نیروی انتظامی در حمله به کوی دانشگاه محسوب نمیشد.
نامه مشهور ۲۴ فرمانده سپاه
چند روز پس از آغاز اعتراضات، ۲۴ نفر از فرماندهان سپاه پاسداران نامهای خطاب به رئیسجمهور وقت، سید محمد خاتمی، منتشر کردند.
در این نامه هشدار داده شده بود که اگر دولت در کنترل اعتراضات موفق نباشد، فرماندهان سپاه خود وارد عمل خواهند شد.
محمدباقر قالیباف بعدها در مصاحبههای مختلف تأیید کرد که از نویسندگان اصلی این نامه بوده است.
منتقدان، این نامه را نشانه دخالت نظامیان در سیاست میدانند؛ در مقابل، امضاکنندگان معتقد بودند هدفشان جلوگیری از گسترش ناامنی بوده است.
اظهارات جنجالی قالیباف
در سالهای بعد، فایلهای صوتی و تصویری متعددی از قالیباف منتشر شد که در آنها از حضور خود در مقابله با اعتراضات سخن گفته است.
او در یکی از این سخنرانیها اظهار کرد که شخصاً در خیابان حضور داشته و برای مقابله با معترضان حتی «چوب» در دست گرفته است.
این سخنان باعث شد بار دیگر نقش او در وقایع ۱۸ تیر مورد توجه رسانهها و افکار عمومی قرار گیرد.
با این حال، این اظهارات به معنای پذیرش فرماندهی عملیات حمله به خوابگاه دانشجویان نیست و چنین برداشتی با اسناد رسمی موجود تأیید نشده است.
آیا قالیباف دستور حمله را صادر کرد؟
تاکنون هیچ حکم قضایی، سند رسمی یا گزارش تحقیقاتی معتبر منتشر نشده که نشان دهد محمدباقر قالیباف دستور حمله به کوی دانشگاه را صادر کرده یا فرمانده مستقیم این عملیات بوده است.
از سوی دیگر، منتقدان او معتقدند که به دلیل جایگاهش در سپاه و نقش فعالش در مدیریت بحران، نمیتوان او را از مسئولیت سیاسی و امنیتی آن دوره جدا دانست.
این تفاوت میان «مسئولیت مستقیم عملیاتی» و «مسئولیت سیاسی و امنیتی» نکتهای مهم در بررسی تاریخی این واقعه است.
چرا نام قالیباف همچنان مطرح است؟
نام قالیباف به چند دلیل همچنان با ۱۸ تیر گره خورده است:
- حضور در جمع فرماندهان ارشد سپاه در زمان بحران.
- مشارکت در نگارش نامه ۲۴ فرمانده سپاه.
- دفاع از برخورد قاطع با اعتراضات.
- اظهارات بعدی درباره حضور میدانی در مهار ناآرامیها.
همین عوامل باعث شده است که مخالفان سیاسی او نقش پررنگی برایش قائل باشند، در حالی که حامیانش تأکید میکنند هیچ مدرکی درباره فرماندهی مستقیم او در حمله به کوی دانشگاه وجود ندارد.
نتیجهگیری
بررسی اسناد و روایتهای موجود نشان میدهد که محمدباقر قالیباف در زمان حوادث ۱۸ تیر ۱۳۷۸ یکی از فرماندهان ارشد سپاه پاسداران بود و در فضای تصمیمگیری امنیتی آن دوره حضور داشت. همچنین نقش او در نگارش نامه ۲۴ فرمانده سپاه و حمایت از برخورد قاطع با اعتراضات، بخشی از کارنامه سیاسی او محسوب میشود.
تاکنون سند معتبری منتشر نشده که ثابت کند او فرمانده عملیات حمله به کوی دانشگاه یا صادرکننده دستور آن بوده است اما در عین حال فایل های صوتی منتشر شده نشان میدهد که او در حمله به کوی داتشگاه حضور داشته و از تأثیرگذارترین نظامیان در این جنایت بوده.
طبق چندین سند و فایل صوتی منتشر شده و اظهارات شخص قالیباف از خودمختار عمل کردن خودش و هماهنگی جهت حمله به کوی دانشگاه که تاثیری مستقیم داشته است، پرده برداشته شده است.
حادثه ۱۸ تیر همچنان یکی از زخمهای باز تاریخ معاصر ایران است؛ رویدادی که بررسی بیطرفانه و مستند آن برای فهم تاریخ سیاسی جمهوری اسلامی اهمیت فراوانی دارد.
امیر پالوانه
